Usul hukuku kuralları, yargılamanın nasıl işleyeceğine dair yol gösterici ilkelerdir. Hukuk yargılamasında kurallar 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK) düzenlenmiştir.

HMK’da düzenlenen ıslah, davanın bir defaya mahsus olarak tamamen veya kısmen değiştirilmesini ifade eder. Islahın tahkikatın sonuna kadar yapılabileceği belirtilmiştir. Ancak bozmadan sonra ıslah yapılıp yapılamayacağı hususu, 7251 sayılı Kanun’dan önce sınırlı durumlarda kabul edilmekteydi. Bu makale, ilgili hukuki gelişimi incelemektedir.

HMK'da Islahın Tanımı ve Zamanı

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 176’ya göre:

   
• Taraflardan her biri, yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebilir.
   
• Aynı davada, taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir.

HMK m. 177’de ıslahın zamanı ve şekli düzenlenmiştir:

   
• Islah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir.
   
• (Ek: 22/7/20207251/18 md.) Yargıtay’ın bozma kararından veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderildiğinde, ilk derece mahkemesinin tahkikata ilişkin bir işlem yapması hâlinde tahkikat sona erinceye kadar da ıslah yapılabilir. Ancak bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz.

28.07.2020 tarihli ve 7251 Sayılı Kanun ile HMK’da yapılan bu değişiklik, bozmadan sonra ıslah meselesi hakkındaki süregelen tartışmalara son vermiş ve konuyu açıklığa kavuşturmuştur.

7251 Sayılı Kanun Öncesinde Bozmadan Sonra Islah

6100 sayılı Kanun’un ilk halinde (m. 177/1), ıslahın tahkikatın sona ermesine kadar yapılabileceği düzenlenmişti. Ancak, 04.02.1948 tarihli Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu (İBGK) Kararı ile bozmadan sonra ıslahın yasaklanmasına dair uygulama, 6100 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 01.10.2011 tarihinden sonra da devam etmiştir.

Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu tarafından verilen 06.05.2016 Tarihli, 2015/1 Esas ve 2016/1 Karar sayılı kararda oy çokluğu ile “bozma kararı sonrasında ıslah yapılamayacağı” kanaatine varılmıştır. Bu karardan sonra daireler, genel olarak bozmadan sonra ıslah yapılamayacağına ilişkin kararlar vermişlerdir.

Ancak bu genel yasağa rağmen, Yargıtay bazı sınırlı durumlarda bozmadan sonra ıslahın mümkün olduğuna dair kararlar vermiştir. Bu istisnai kararlar genellikle bozmanın usule ilişkin olması veya tahkikatın devam etmesi şartına bağlanmıştır:

   
• Usule İlişkin Bozma: Yargıtay 8. Hukuk Dairesi'nin 23.12.2013 tarihli kararında belirtildiği üzere, bozma ilamı usule ilişkin ise bozmadan sonra ıslah yapılması mümkündür.
   
• Eksik Tahkikat Nedeniyle Bozma: Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin 20.11.2013 tarihli kararında, mahkeme kararı tahkikatın eksik yapılması nedeniyle bozulmuşsa ve bozmaya uyularak yeniden başlayan tahkikat safhası sona ermemişse ıslah yapılabileceği belirtilmiştir.
   
• Tahkikatın Devamı: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin 13.05.2015 tarihli kararında, esasa yönelik bozma kesin ve araştırma gerektirmeyen nitelikte değilse, yani araştırma yapılarak tahkikat devam ediyorsa (örneğin ek rapor alınması), bozmadan sonra ıslahın mümkün kabul edilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

7251 Sayılı Kanun'dan Sonraki Uygulama (HMK m. 177/2)

28.07.2020 tarihinde yürürlüğe giren 7251 sayılı Kanun ile 6100 sayılı HMK’nın 177. maddesine eklenen ikinci fıkra, bozmadan sonra ıslah yapılmasına yasal zemin hazırlamıştır. Bu düzenlemeden sonra Yargıtay ilgili dairelerince, şartların oluşması halinde bozmadan sonra ıslah yapılabileceğine ilişkin kararlar verilmeye başlanmıştır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nin 02.11.2020 tarihli kararı bu yeni yaklaşımın ilk örneklerinden biridir.

Usuli Kazanılmış Hak Kavramı

Bozmadan sonra yapılan ıslaha ilişkin olarak HMK m. 177/2 son cümlesinde yer alan “Ancak bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz” hükmü, usuli kazanılmış hak kavramıyla ilgilidir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 17.11.2021 tarihli kararında bu husus açıklanmıştır:

   
• Usulü kazanılmış hak, bir davada mahkemenin ya da tarafların yapmış olduğu bir usul işlemi ile taraflardan biri lehine doğmuş ve uyulması zorunlu olan hakkı ifade eder.
   
• Mahkemenin, Yargıtay’ın bozma kararına uyması ile bozma kararı lehine olan taraf yararına bir usulü kazanılmış hak doğar.
   
• Bozma kararının kapsamı dışında kalmış olan kısımlar kesinleşir ve mahkeme kesinleşen bu kısımlar hakkında yeniden inceleme yaparak karar veremez. Bu kısımlar, lehine olan taraf yararına usulü kazanılmış hak oluşturur.
   
• Özetle: Bozmadan sonra ıslah yapılabilir, ancak bu ıslah, mahkemenin bozma kararına uyarak yarattığı, karşı taraf lehine oluşmuş usuli kazanılmış hakları ortadan kaldıracak nitelikte olamaz.

Sonuç

Islah, yargılamanın sonuna kadar taraflardan her birinin davadaki usul işlemlerini bir defaya mahsus olmak üzere değiştirmesidir. 7251 sayılı Kanun’la yapılan düzenleme ile (HMK m. 177/2), bozma sonrasında ıslah yapılmasına dair yasal bir dayanak oluşturulmuştur. Bu kanun, derdest olan tüm dosyalara uygulanabilmekte olup, Yargıtay’ın bozma kararı sonrası dosya ilk derece mahkemesine döndüğünde, tahkikata ilişkin bir işlem yapılması şartıyla tahkikat sona erinceye kadar ıslah yapılabilecektir.

Av. Mehmet Ali BAYLER

KAYNAKÇA

   
1. 01.2011 Tarihli 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu
   
2. 07.2020 Tarihli 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun
   
3. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu 04.02.1948 Tarih, 1944/10 Esas, 1948/3 Karar
   
4. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu tarafından verilen 06.05.2016 Tarihli, 2015/1 Esas ve 2016/1 Karar
   
5. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi 23.12.2013 Tarih, 2013/15414 Esas, 2013/19691 Karar
   
6. Yargıtay 15. Hukuk Dairesi 20.11.2013 Tarih, 2013/3973 Esas, 2013/6135 Karar
   
7. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 13.05.2015 Tarih, 2015/13065 Esas, 2015/17616 Karar
   
8. Yargıtay 22 Hukuk Dairesi 24.12.2015 Tarih, 2015/11039 Esas, 2015/35790 Karar
   
9. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 07.11.2013 Tarih, 2014/580 Esas, 2014/653 Karar
   
10. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 01.11.2011 Tarih, 2011/33835 Esas, 2011/42324 Karar
   
11. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 02.11.2020 Tarih, 2020/2768 Esas, 2020/3649 Karar
   
12. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 08.12.2021 Tarih, 2021/5527 Esas, 2021/2128 Karar
   
13. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi 29.11.2021 Tarih, 2021/475 Esas, 2021/1870 Karar
   
14. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi 24.11.2021 Tarih, 2021/7241 Esas, 2021/13819 Karar
   
15. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi 23.11.2021 Tarih, 2020/12012 Esas, 2021/11887 Karar
   
16. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi 17.11.2021 Tarih, 2021/1919 Esas, 2021/11552 Karar