A. GİRİŞ

Türk Ticaret Kanunu'nda (TTK) anonim şirketler, limited şirketler ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler sermaye şirketi olarak kabul edilir. Sermaye şirketi, itibarını ve gücünü sermayesinden ve yönetiminden alan, ortakların sorumluluğunun taahhüt ettikleri sermaye miktarı ile sınırlı olduğu şirkettir.

Sermaye şirketlerinin sermayeleri paylara bölünmüş olup, pay sahipleri (genel kurula katılma, oy kullanma, kâr payı alma gibi) bir takım haklara sahiptir. Şirketlerde pay çoğunluğu daha fazla söz hakkına sahip olsa da, TTK, bazı konularda azınlık pay sahiplerine ayrıcalıklar tanımıştır.

Tanım: 6102 sayılı TTK'nın 411. maddesi uyarınca, halka açık olmayan şirketlerde sermayenin en az onda birini (1/10), halka açık şirketlerde ise yirmide birini (1/20) oluşturan pay sahipleri "azlık" veya "azınlık" olarak nitelendirilmektedir. Bu oran, minimum oranı ifade etmekte olup, payların bir kişiye ait olması gerekmez.

Azınlık haklarının temel amacı, anonim şirketlerdeki çıkar çatışmalarını önlemek, çoğunluk ile azınlık pay sahipleri arasında dengeyi sağlamak ve azınlık pay sahiplerini çoğunluk karşısında korumaktır.

I. TÜRK TİCARET KANUNU'NDA YER ALAN AZINLIK PAY SAHİPLERİNİN HAKLARI

Halka açık olmayan anonim şirketlerde sermayenin en az onda birini (1/10) oluşturan pay sahiplerine tanınan temel haklar aşağıdadır:

1. Genel Kurul Toplantısına Çağırma ve Gündeme Madde Ekleme Hakkı (TTK m. 411, 412)

   
• Azınlık pay sahipleri, yönetim kurulundan, yazılı olarak gerektirici sebepleri ve gündemi belirterek, genel kurulu toplantıya çağırmasını veya genel kurul toplanacak ise, karara bağlanmasını istedikleri konuları gündeme koymasını isteyebilirler.
   
• Yönetim kurulu, talebe 7 iş günü içinde olumlu cevap vermez veya reddederse, azınlık pay sahipleri, genel kurulun toplantıya çağrılmasını şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden talep edebilir.
   
• Mahkeme, toplantıya gerek görürse, gündemi düzenlemek ve çağrıyı yapmak üzere bir kayyım atar.

(Not: Bu hak, TTK m.617/3 hükmü uyarınca limited şirketler hakkında da kıyasen uygulanır.)

2. Özel Denetçi Atanmasını Talep Etme Hakkı (TTK m. 438, 439)

   
• Genel Kuruldan İstem: Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını genel kuruldan isteme hakkına sahiptir.
   
• Mahkemeden İstem: Genel kurulun özel denetim istemini reddetmesi halinde, sermayenin en az onda birini (1/10) oluşturan azınlık pay sahipleri, 3 ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinden doğrudan özel denetçi atanmasını isteme hakkına sahiptir.

(Not: Mahkemeye başvurulması halinde, kurucuların veya şirket organlarının, kanunu veya ana sözleşmeyi ihlal ederek, pay sahiplerini zarara uğrattıklarının ikna edici bir şekilde ortaya konulması gerekir. Mahkemenin kararı kesindir.)

3. Finansal Tabloların Müzakeresini Erteleme Talebi Hakkı (TTK m. 420)

   
• Sermayenin onda birine (1/10) sahip azınlık pay sahiplerine; finansal tabloların müzakeresi ve buna bağlı konular kapsamında genel kurulun bir karar almasına gerek olmaksızın, toplantı başkanının kararıyla genel kurulun ve müzakerenin 1 ay sonraya erteleme hakkı tanınmıştır.
   
• Bağlı Konular: Yargıtay içtihatlarına göre, yönetim kurulu üyelerinin ibrası ve yönetim kurulu üyeliği seçimleri finansal tablolar ile bağlı konular olduğu için erteleme kapsamına girer.
   
• Tekrar Erteleme: Azınlık pay sahiplerinin istemi üzerine bir kere ertelenen müzakerenin tekrar geri bırakılmasının istenebilmesi, finansal tabloların itiraza uğrayan noktaları hakkında, ilgililer tarafından, dürüst hesap verme ölçüsü ilkeleri uyarınca cevap verilmemiş olmasına bağlıdır.

4. Nama Yazılı Pay Senetlerini Basma Talebi Hakkı (TTK m. 486/3)

TTK’nın 486/3. maddesi uyarınca azınlık pay sahipleri, nama yazılı pay senetlerinin bastırılıp tüm nama yazılı pay senedi sahiplerine dağıtılmasını talep edebilirler. Bu durumda payların hisse senedine bağlanması gerekecektir.

5. Haklı Sebeplerle Mahkemeden Şirketin Feshi Davasını Açma Hakkı (TTK m. 531)

   
• Sermayenin onda birini (1/10) oluşturan azınlık pay sahipleri, haklı sebeplerin varlığı halinde şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden şirketin feshine karar verilmesini isteme hakkına sahiptirler.
   
• Alternatif Çözüm: Mahkeme azınlığın fesih talebi ile bağlı olmamakla, şirketin feshi yerine; davacı pay sahiplerine paylarının gerçek değerlerinin ödenip şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözüme karar verme hakkına da sahiptir.
   
• Haklı Sebep Sayılan Haller: Yargıtay içtihatlarına göre; şirket ana sözleşmesindeki amaçların gerçekleştirilmesine yönelik faaliyette bulunulmaması, defter ve kayıtlarının usule uygun tutulmaması, genel kurul toplantılarının yapılmaması, ortaklar arasındaki görüş ayrılığı gibi sebepler haklı sebep olarak kabul edilmiştir.

6. Belirli Grupların Yönetim Kurulunda Temsil Edilmesi Hakkı (TTK m. 360)

Şirket esas sözleşmesinde öngörülmek kaydıyla, belirli pay gruplarına, özellik ve nitelikleriyle belirli bir grup oluşturan pay sahiplerine ve azlığa yönetim kurulunda temsil edilme hakkı tanınabilir.

   
• Genel kurul tarafından yönetim kurulu üyeliğine önerilen adayın, haklı sebepler olmadığı takdirde şirket genel kurulu tarafından üye seçilmesi kanunen zorunludur.
   
• Halka açık şirketlerde bu hak, yönetim kurulu üye sayısının yarısını aşamaz.

7. Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı (TTK m. 437)

Her pay sahibinin yönetim kurulundan, şirketin işleri ile ilgili bilgi alma ve inceleme hakkı bulunmaktadır. Bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan veya haksız olarak reddedilen pay sahibi, ret tarihinden itibaren 10 gün içerisinde asliye ticaret mahkemesinden bilgi ve inceleme talep hakkını kullanmak amacıyla başvuruda bulunabilir. Bu hak, esas sözleşmeyle kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz.

8. Azınlık Pay Sahiplerinin Sulh ve İbraya Engel Olması (TTK m. 559)

Kurucuların, yönetim kurulu üyelerinin ve denetçilerin, sorumlulukları şirketin tescilinden itibaren dört yıl geçtikten sonra genel kurulun onayıyla sulh ve ibra yoluyla kaldırılabilir.

Azınlık pay sahiplerinin sulh ve ibranın onaylanmasına karşı çıkması halinde (olumsuz oy kullanması), sulh ve ibra genel kurul tarafından onaylanamayacak ve de geçerlilik kazanamayacaktır.

9. Ağırlaştırılmış Toplantı ve Karar Yetersayıları (TTK m. 418, 421)

Kanunun, genel kurul toplantılarında bazı konularda karar alınabilmesi için ağırlaştırılmış toplantı ve karar yetersayıları öngörmesi (örneğin; esas sözleşme değişiklikleri, işletme konusunun tamamen değiştirilmesi, sermayenin azaltılması), bununla birlikte basit yeter sayıların da ana sözleşme ile ağırlaştırılması halinde azınlık pay sahipleri, yetersayıların oluşmasını ve dolayısıyla belirli kararların alınmasını önleme hakkına sahip olmaktadır.

II. SERMAYE PİYASASI KANUNUNDA ÖNGÖRÜLEN AZINLIK PAY SAHİPLERİ HAKLARI

Payları halka arz edilmiş anonim şirketlerde azınlık teşkil etme oranı sermayenin yirmide biridir (1/20). SPK, TTK'daki hakların yanı sıra ek düzenlemeler getirmiştir:

1. Kayıtlı Sermaye Sisteminde Yönetim Kurulu Kararlarına Karşı Dava Açma Hakkı (SPK m. 18/6)

Yönetim kurulunun kayıtlı sermaye tavanı içerisinde almış olduğu sermaye artırımı kararı aleyhine, herhangi bir oran gerekmeksizin sadece pay sahibi olunması yeterli olmakla, TTK’nın genel kurul kararlarının iptaline ilişkin hükümleri çerçevesinde 30 gün içinde iptal davası açma hakkı tanınmıştır.

Ayrıca, Sermaye Piyasası Kurulu'na (SPK) da bu kararlar aleyhine iptal davası açma ve teminatsız olarak kararların icrasının geri bırakılmasını isteme hakkı tanınmıştır.

2. Ortaklıktan Çıkarma Hakkı ve Satma Hakkı (SPK m. 27)

   
• Satma Hakkı (Put Option): Belirlenen bir oranın üzerinde oy hakkına sahip olan gerçek veya tüzel kişiler karşısında, azınlıkta kalan pay sahiplerine, paylarının adil bir bedel karşılığında satın alınmasını talep etme hakkı doğar.
   
• Ortaklıktan Çıkarma (SqueezeOut): Yönetim kontrolünü sağlayan payların iktisabı sonrası, belirlenen bir oranda paya sahip olan kişiler açısından azınlıkta kalan pay sahiplerini ortaklıktan çıkarma hakkı bulunmaktadır.

3. Gündeme Madde Ekletme ve Karar Taslaklarını Görüşmeye Sunulmasını İsteme Hakkı (SPK m. 29/5)

Halka açık ortaklıklarda, TTK'nın gündeme madde ekleme hakkı, SPK uyarınca, gündem maddelerine ilişkin karar taslaklarının görüşmeye sunulmasını da kapsadığı belirtilmiştir.

SONUÇ

Anonim şirketlerde azınlık pay sahiplerine birtakım hakların tanınmasının temelinde, pay çoğunluğuna karşı azınlıkta kalanları koruma düşüncesi yer almaktadır. Azınlık hakları, çoğunluğun tek yanlı ve keyfi olabilecek davranışlarının önüne geçilmesini amaçlar.

Bununla beraber, azınlığa tanınan hakların kullanılmasında, ortaklığın devamını engellemeyecek ve diğer pay sahiplerinin haklarını ihlal etmeyecek şekilde olmasına dikkat edilmelidir. Azınlığa tanınan bu haklar, çoğunluk karşısında azınlıkları güçlü konuma getirme amacını taşımaktadır.

Av. Muaz Salih YILDIRIM